रायगडावरील सिंहासनाचं पुढे काय झालं?

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी निर्माण केलेलं रायगडावरील सिंहासन रायगडाच्या पाडावानंतर झुल्फिकारखानाने "फोडले" याला काही इतिहासात काही संदर्भ सापडत नाहीत, किमान आज उपलब्ध असलेल्या ऐतिहासिक कागदांमध्ये तरी नाही. मराठी कागद याबद्दल काहीही सांगत नाहीतच, पण सिंहासन वितळवले असते वा फोडले असते तर किमान फारसी कागदांमध्ये तरी तशी माहिती असायला हवी होती ती दिसत नाही.

शाहू महाराजांचे नारो शंकर सचिवांना पत्र

शंकराजी नारायण सचिव यांच्या मृत्यूनंतर छत्रपती शाहू महाराजांनी त्यांचे पुत्र नारो शंकर सचिव यांना वंशपरंपरागत दिलेले सचिवपणाचे हक्क याबद्दलचे दि. २९ एप्रिल १७०८ सालचे हे पत्रं. या पत्रात शाहू महाराजांनी ते लहान असताना, औरंगजेबाच्या कैदेत असताना शंकराजीपंत आणि रामचंद्रपंत यांनी किती मेहनतीने राज्य राखले याचाही उल्लेख केला आहे.

पालखेड - बाजीरावांच्या युद्धनीतीचा अजोड नमुना

बाजीराव पेशव्यांच्या आयुष्यातील पहिली, नोंद घ्यावी अशी प्रचंड मोहीम म्हणजे पालखेडची मोहीम. बाजीरावांचे अस्तित्व आणि त्यांचा पराक्रम साऱ्या हिंदुस्थानाला या मोहिमेमुळे दिसला, विशेषतः निजामसारखा मुरब्बी राजकारणीही या केवळ सत्तावीस वर्षाच्या पेशव्याच्या पराक्रमाने गुंग झाला. पालखेडच्या मोहिमेने शाहू महाराजांच्या गादीचे स्थान केवळ बळकटच केले नाही तर इतर अनेक शत्रूंना बाजीरावांच्या कार्यपद्धतीची दाखल घेणे भाग पाडले. पालखेडस बाजीरावांनी निजामाला अनेकदा रणांगणात आणि राजकारणात मात दिली. काय होती पालखेडची हि मोहीम? पाहूया संक्षिप्त स्वरूपात.. 

छत्रपती संभाजीराजे आणि गुढीपाडवा

महाराष्ट्रात सध्या जातीय अस्मिता फार टोकदार होऊ लागल्या आहेत. अशातच व्हॉट्सअ‍ॅप, फेसबुकसारख्या सोशल मिडीया साईट्स आणि अ‍ॅप्लिकेशन्सच्या माध्यमातून पद्धतशीरपणे तरुणांची माथी भडकवण्याचे प्रकार सर्रास सुरु आहेत. अशातच, ज्यांना सत्य काय माहित नसते अशांना या सगळ्या गोष्टी खर्‍या वाटू लागतात आणि जातिजातीत आणखी तेढ निर्माण होते. अशापैकीच गुढीपाडवा जवळ आला की उठणारी आवई म्हणजे “छत्रपती संभाजी महाराजांचा मृत्यू हा मनुस्मृतीनुसार झाला, आणि राजांच्या हत्येच्या आनंदात ब्राह्मणांनी गुढ्या उभारण्यास सुरुवात केली. त्यामूळे गुढीपाडवा हा ब्राह्मणांचा सण साजरा करू नये” ही ! अर्थात, गुढीपाडव्याचे उल्लेख शंभूराजांच्या मृत्यूपूर्वीच्या अनेक ऐतिहासिक कागदपत्रात असल्याने असल्या गैरप्रचाराला बळी पडण्यास काही कारण आहे असं वाटत नाही.

श्रीरायगडाची पेशवेकालीन व्यवस्था

किल्ले रायगड म्हणजे स्वराज्याची लैकिकार्थाने दुसरी राजधानी ! प्रचंड ताशीव कडे आणि खोल खोल दऱ्या असलेला हा शिवभूपतींचा गड पायथ्याहून पाहता अंगावर धावून येणाऱ्या हत्तीसमान भासतो. शिवछत्रपतींचे संपूर्ण चरित्र प्रथमतः लिहिणाऱ्या, राजमंडळातील सभासद कृष्णाजी अनंत याने रायगडचं अतिशय सार्थ आणि यथार्थ वर्णन केलेलं आहे. सभासद म्हणतो, "राजा खासा जाऊन पाहता गड बहुत चखोट ! चौतर्फी गडाचे कडे तासिल्याप्रमाणे ! दीड गाव उंच. पर्जन्यकाळी कडियावर गवत उगवत नाही आणि धोंडा तासिव येकच आहे. दौलताबादही पृथ्वीवर चखोट गड खरा, परंतु तो उंचीने थोडका. दौलताबादचे दशगुणी (हा) गड उंच !".

छत्रपती संभाजी महाराज आणि समर्थ रामदासस्वामी

थोरल्या छत्रपती शिवाजी महाराजांची समर्थ रामदासस्वामींप्रती असलेली भक्ती सर्वश्रुत आहे. समर्थांना महाराज किती मानत असत हे त्यांनी वेळोवेळी लिहिलेल्या पत्रांमधून स्पष्ट होतं. चाफळच्या मंदिरात लष्करी लोकांचा त्रास होतो म्हणून वेळोवेळी तेथील अंमलदारांना दिलेल्या आज्ञा असोत, वा वेळोवेळी करून दिलेल्या गावांच्या आणि धान्याच्या सनदा असोत. महाराजांनी समर्थांच्या संप्रदायाकडे विशेष लक्ष पुरवले होते. दि. ८ ऑगस्ट १६७६ रोजी महाराजांनी महिपतगड आणि सज्जनगड येथील किल्लेदारांना पत्र पाठवून, "समर्थ गडावर येतील, ते जितके दिवस राहतील तितके दिवस राहू द्या, जेव्हा जाऊ म्हणतील तेव्हा जाऊ द्या, त्यांची योग्य प्रकारे काळजी घ्या, त्यांना राहायला उत्तम जागा करून द्या" अशा आज्ञा दिल्या (श्री.सं.का.ले.१५ व १६). दि. १५ सप्टेंबर १६७८ रोजी दिलेल्या विस्तृत सनदेत तर महाराज समर्थांना "श्री सकळ सद्गुरुवर्य, श्री कैवल्यधाम, श्री महाराजस्वामी" असं संबोधतात (जमाव दफ्तर, पुणे पुराभिलेखागार). परंतु अचानक, ध्यानीमनी नसताना, दि. ३ एप्रिल १६८० रोजी महाराजांचं रायगडावर निधन झालं.

रायगड आणि शिवशाहिरांसोबतच्या आठवणी

२००९ सालचा ऑक्टोबर महिना मी आयुष्यात कधीच विसरू नाही शकणार.. कारण माझ्या आयुष्यात पहिल्यांदा, प्रत्यक्ष कवींद्र परमानंदच जणू पुनर्जन्म घेऊन शिवभारत सांगतात असा भास होतो त्या गुरुवर्य महाराष्ट्रभूषण श्रीमंत शिवशाहीर बाबासाहेब पुरंदरे यांच्यासोबत रायगड अनुभवण्याचा योग्य आला. खरंतर एकूण सात दिवसांची सहल असल्याने कॉलेज बुडवून जाणं अशक्य होतं, पण तिथे काहीतरी कारणं सांगून अखेर हि संधी गमवायची नाही असं ठरवलं आणि अखेर निघालो. प्रतापगड, पन्हाळा, विशाळगड वगैरे बघून शेवटच्या दिवशी किल्ले रायगडावर मुक्काम होणार होता. खरंतर रायगड चढायला संध्याकाळ झाली आणि सगळे जण गडावर रात्रीच्या आसपास पोहोचले. खरंतर वाटलेलं, की आता एवढ्या रात्रीचं फारतर जेवण होईल आणि सगळे झोपायला जातील, पण होळीच्या माळावर काही औपचारिक कार्यक्रम झाल्यानंतर मात्र पुढे जे अनुभवलं ते विलक्षण होतं ! आम्ही सगळे शिवप्रभूंच्या समाधीचं दर्शन घेऊन वाडेश्वर महादेवाच्या मंदिरात बसलो. त्यानंतरच्या सुमारे दोन तासभर सुरु होतं ते शिवशाहिरांचं शिवचरित्रकथन ! बाबासाहेबांनी अनेक गोष्टी सांगितल्या. रायगडविषयी अनेक दंतकथा प्रचलित आहेत. त्यातल्या दोन दंतकथा म्हणजे सर्जा डोंबारी आणि हिरा गवळण यांची !