गोब्राह्मणप्रतिपालक महाराज शिवछत्रपती !!

शिवाजी महाराजांच्या 'गोब्राह्मणप्रतिपालक' या बिरुदावरून कायमच वाद उत्पन्न झालेले दिसतात. अर्थात, हे वाद एकतर जातीयवादी नाहीतर राजकारणी केवळ त्यांच्या फायद्यासाठी उकरून काढत असतात हे उघड आहे. पण यामुळे, सर्वसामान्य माणसाला, ज्याला इतिहासात नेमकं काय दडलंय हे माहित नसतं तो अशा वादग्रस्त वक्तव्यांमुळे आणखी संभ्रमित होतो. याकरताच, शिवाजी महाराजांच्या 'गोब्राह्मणप्रतिपालना'चे समकालीन आणि उत्तरकालीन पुरावे काय आहेत ते आपण पाहूया -

पेशवे दफ्तर भाग ३ : पुणे पुराभिलेखागार

गेल्या दोन भागात आपण खुद्द पेशवेकाळात पेशव्यांचं हे प्रचंड दफ्तर कसं होतं, त्याची स्थित्यंतरं कशी झाली आणि नंतर इंग्रजी अमदानीत  कमिशन वगैरे बद्दल माहिती पाहिली. आता या शेवटच्या आणि तिसऱ्या भागात आपण सध्याचं पेशवे दफ्तर अथवा ज्याला आता पुणे पुराभिलेखागार म्हणतात ते कसं आहे ते पाहूया.

पेशवे दफ्तर भाग २ : पेशवाईच्या अस्तानंतरची व्यवस्था

शनिवारवाड्यात सुरुवातीला, थोरल्या बाजीरावांच्या काळात फड अथवा प्रशासकीय कामकाजाची एक कचेरी होती, पण तिचे स्वरूप खूपच मर्यादित होते. पण १७५० नंतर जेव्हा संपूर्ण मराठी राज्याचा प्रशासकीय कारभार जेव्हा पुण्याला हलवला गेला आणि पुणे हे संपूर्ण हिंदुस्थानातील मराठी सत्तेचे केंद्र बनले तेव्हा मात्र पूर्वीच्या 'फडा'चा विस्तार करण्याची आवश्यकता भासू लागली. आणि म्हणूनच १७५५ च्या आसपास नानासाहेब पेशव्यांनी शनिवारवाड्याच्या विस्तारासोबतच या प्रशासकीय कचेरीचीही अत्यंत योग्य अशी जागा नेमून व्यवस्था केली.

पेशवे दफ्तर भाग १ : पेशव्यांच्या दफ्तरातील कारभार

पेशवे दफ्तर ! पुण्याला आज 'पेशवे दफ्तराची' जी प्रचंड इमारत उभी आहे त्यातील शाहू दफ्तर, इनाम कमिशन वगैरे काही विभाग बाजूला केल्यास बहुतांशी कागद हे मूळच्या पेशव्यांच्या दफ्तरातील आहेत. मुळात हे पेशव्यांचं, शनिवारवाड्यात असलेलं प्रचंड दफ्तर होतं तरी कसं? त्याचं कामकाज कसं चालायचं? त्या दफ्तरात,, त्या काळी कोणकोणते कागद लिहिले जायचे वगैरे अनेक प्रश्न आपल्याला असतात, पण सहसा ऐतिहासिक कागदांमध्ये हि माहिती एकत्र सापडणे महा कठीण काम. पण सुदैवाने, रावबहाद्दूर दत्तात्रय बळवंत पारसनिसांना पेशवेकाळात या महाप्रचंड दफ्तराचं कामकाज कसं चालायचं याचा एक अखंड कागदच सापडला. हा कागद त्यांनी त्यांच्या 'इतिहाससंग्रह' या मासिकात दोन भागात प्रसिद्ध केला. सदर कागद हा आज अभ्यासकांना नक्कीच उपयोगी पडणारा असल्यामुळे येथे देत आहे -

सातारा आणि कोल्हापूर गादीतील वितुष्ट

मराठ्यांच्या इतिहासात खेददायक गोष्ट म्हणजे एका सार्वभौम सिंहासनाची झालेली विभागणी ! पुण्यश्लोक छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या नंतर तिसऱ्या पिढीतच हे सिंहासन 'वाटलं' गेलं आणि त्यासाठी भाऊबंदकी सुरु झाली. पण दोन्ही पक्षाकडील लोकांचं नेमकं म्हणणं तरी काय होतं ?

स्वराज्यातील शेतकरी !

शिवाजी महाराजांचे शेतकरी आणि रयतेविषयी नेमके धोरण काय होते हे खुलासेवार स्पष्ट करणारं एक अस्सल पत्रं आज सापडलं आहे. दि. ५ सप्टेंबर १६७६ रोजी, प्रभावळीचे सुभेदार रामाजी अनंत यांना लिहीलेल्या या पत्रात महाराज रयतेसाठी किती झटत होते हे दिसून येते. पत्राचे देवनागरी लिप्यंतर पुढीलप्रमाणे [१]-

श्री शिवयुगान्त

हनुमानजयंतीचा तो दिवस.. वरकरणी नेहमीसारखाच भासणारा, पण वज्राहूनही कठीण असलेल्या रायगडाचं हृदयही हेलावून सोडणारा.. साऱ्या जबाबदाऱ्या जबाबदार व्यक्तींवर सोपवून महाराज ईश्वराचं नामस्मरण करत पलंगावर पहुडले होते. एक अस्पष्ट, धूसर काळी सावली हळूहळू त्यांच्या रोखाने पुढे सरकत होती.. महाराज निजल्या जागेतून त्या सावलीकडे पाहत होते, आणि पाहता पाहता आपण लहानपणापासून केलेल्या स्वराज्याच्या त्या प्रचंड उठाठेवीचे प्रसंग त्यांच्या डोळ्यासमोर तरळू लागले..