शिवरायांचे जावळीचा देशाधिकारी आबाजी मोरदेव यास रामदासस्वामींबद्दल पत्र

दि. ३१ मार्च १६७६ रोजी, म्हणजेच राज्याभिषेकच्या दुसऱ्या शकात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याच्या जावळी प्रांताचा देशाधिकारी आबाजी मोरदेव याला आज्ञा केली. काय ? तर कसबे चाफळ येथील श्री रघुनाथाचे देवस्थान, कसबे नाणेघोळ आणि कसबे कराड येथील देवालये येथील नित्य पूजा आणि तिथल्या देवाच्या सेवकांना वेतन तसेच श्री रामदासस्वामी जिथे कुठे असतील, त्यांच्या सोबत जो शिष्यसमुदाय असेल त्यांच्यासाठी नुकतीच सनद सादर केली आहे (हि चाफळची जुनी, पहिली सनद होय).

समर्थांच्या चाफळच्या देवस्थानाबद्दल, अन्नछत्र आणि भक्तसमुदायाकरिता प्रतिवर्षी ६० खंडी तांदूळ व ६१ खंडी नागली म्हणजे नाचणी देत जाणे असं म्हणून तिथल्या सुभेदारांना आज्ञा केली होती. श्री रामदासस्वामी शिवथर असता या सनदेप्रमाणे पावतच होते. समर्थ महोत्सव वगैरे सर्व करून राहत असता त्यांच्या मनात काय आलं की, त्यांनी आपल्याला (शिवाजी महाराजांना) दत्ताजीपंत आणि समर्थांचा शिष्य रामजी गोसावी यांच्याबरोबर अचानक रायगडावर सांगून पाठवलं, "जे श्री रघुनाथासाठी दिलंत, ते सगळं मिळालं. याउपर एका रुपया अथवा एक दाणाहि धान्य देऊ नका. मला काही नको !".

यानंतर दत्ताजीपंतांनीही मला लिहिलं, की "महाराजांच्या आज्ञेप्रमाणे श्रींच्या पूजेकरिता सगळं पाठवत होतो. पण आता ते काहीच घेत नाहीत. माझ्याकडून कसलीही कसूर झाली नाही. असं काय कारण झालं ते मात्र समजत नाही. अलंकार, वस्त्रे, पालखी वगैरे सगळंच त्यांनी परत पाठवून दिलं. महाराजांनी समर्थांच्या शिष्यांना बोलावून काय झालं आहे नेमकं ते पाहिलं पाहिजे". यावरून महाराजांनी विचार केला की, पूर्वी श्रीसमर्थांची आणि महाराजांची भेट चाफळला झाली त्यावेळी समर्थांच्या सेवेसी महाराजांनी विनंती केली होती की "श्रीरामाच्या पूजेकरिता जे द्यायचं ते कोणाकडे द्यावं ? हे सगळं कोण पाहतं ?" त्यावर समर्थ महाराजांना म्हणाले (वास्तविक इथे समर्थांनी आज्ञा केली असं वाक्य मूळ पत्रात आहे), "देवाच सगळं दिवाकर गोसावी करतो, तो सध्या महाबळेश्वरी आहे. जे काही द्यायचं ते त्याच्या स्वाधीन करावं" असं म्हणून श्रीसमर्थांनी स्वमुखें महाराजांना आज्ञा केली होती व हेच नंतर दत्ताजीपंत मंत्री यांनीही महाराजांना सांगितलं.

दत्ताजीपंतांनी दिवाकर गोसाव्यांना पन्हाळ्यावर बोलावून घेतलं होतं, त्यांना पंतांनी विचारलं असता दिवाकर गोसाव्यांनी सांगितलं, "पूर्वीपासून समर्थांची निस्पृह स्थिती (मानसिकता) आहे हे प्रसिद्धच आहे. महाराजांच्या भक्तीस्तव वैभव, पूजा, अधिकार वगैरे कित्येक गोष्टी स्वीकार केल्या. पण पुन्हा मूळ स्थिती जशी होती तशीच आहे. काही घेत नाहीत म्हणून कोणत्याही गोष्टीबद्दल संशय येऊ देऊ नका (कसलीही काळजी करू नका)". याउपर समर्थांच्या पूजेकरिता आपल्याकडून काहीही मिळत नाही असं म्हणून महाराजांच्या मनाचं समाधान होत नव्हतं म्हणून त्यांनी आबाजी मोरदेवाला पूर्वीप्रमाणे जे होतं ते देत जाऊन शिवाय ऐवजाच्या वरात न देता जे जे लागेल ते पोतातून म्हणजे स्वराज्याच्या खजिन्यातून देत जाणे असं सांगितलं. याशिवाय १२१ खंडी गल्याची म्हणजे धान्याच्या वर्षासनाची सनद दिली होती ती समर्थांनीच नाकारली. पुढे समर्थ जेव्हा आज्ञा करतील तेव्हा ती सनद मी पुन्हा लिहून देईन, सांप्रत, ती सनद बाजूला राहू द्या, वरकड जे काही देत होतात ते देत जा असं महाराज आबाजीला सांगत आहेत. पावसाळ्यात कसलाही तुटवडा पडणार नाही अशी काळजी घ्या, पुढच्या वर्षाचा साथ आदल्या वर्षीच देऊन ठेवत जा जेणेकरून मध्ये खंड पडणार नाही. समर्थांनीच सनद आत्ता नाकारली असल्याने त्यांना जे धान्य लागेल ते बाजारभावाप्रमाणेच देत जाणे. जर यात काही चूक झाली, काडीइतकंही अंतर पडलं आणि माझ्या (महाराजांच्या) कानावर बोभाट आला तर "बारी ताकीद होईल" असं महाराज त्याला दटावतात. दिवाकर गोसाव्यांना बसायला घोडी दिली, तिला सरकारातून रोज १ पायली देत जाणे. दिवाकर गोसावी श्रीचा प्रसाद घेऊन येत जातील तेव्हा मोईन पावल्याचा जाब वेदमूर्ती दिवाकर गोसावी यांच्याकडून लिहून घ्यावा. वरकड शिष्य समर्थांचे जरी खूप असले तरी दिवाकर गोसावी यांच्याचकडे समर्थांनी कारभार सोपवला असल्याने त्यांचाच अधिकार गृहीत धरावा !

एकूणच, हे पत्र पाहिल्यानंतर शिव-समर्थ संबंध चांगलेच स्पष्ट होतात. जी १६७८ च्या सप्टेंबर मधील चाफळ सनद अनेक इतिहासकारांनी बनावट ठरवली आहे, तिचा संबंध या पत्रात आहे. चाफळच्या देवस्थानला दिलेली मूळ सनद १६७६ ची असून ती समर्थांनी नाकारली, त्यानंतर १६७८ च्या दसऱ्याला महाराज दक्षिण दिग्विजयाला गेले आणि १६७८ मध्ये परत आले. यानंतर महाराज समर्थांना सज्जनगडावर जाऊन भेटल्याचा नोंदी आढळतात. यावेळी बहुदा समर्थांनी पूर्वी रद्द केलेली सनद महाराजांच्या आग्रहाखातर स्वीकारली असावी आणि म्हणूनच १६७८ च्या १५ सप्टेंबरला महाराजांनी ती नवी करून दिली. सादर, या आबाजी मोरदेवाला लिहिलेल्या पत्रातच महाराज म्हणतात, "श्रीनेच (समर्थांनीच) रोवली. पुढे आज्ञा करीतील तेव्हा हुजूरून सनद सादर होईल" ! एकूण हे पात्र सर्वच बाबतीत महत्वाचं आहे.

स्रोत : श्रीसंप्रदायाची कागदपत्रे, भाग १, लेखांक १४

- © कौस्तुभ कस्तुरे 
(मूळ लेख या संकेतस्थळावर प्रसिद्ध झाला आहे याची नोंद घ्यावी).

न मी एक पंथाचा !!

इतिहास अभ्यासकांचे सामान्यतः दोन प्रकारात वर्गीकरण करता येऊ शकते..

पहिला वर्ग म्हणजे प्रत्यक्ष गड-किल्ल्यांवर जाऊन, भौगोलिक परिस्थिति अनुभवून अभ्यास करणे. यामध्ये दुर्गस्थापत्यशास्त्र, किंवा प्रत्यक्ष त्या वास्तुशी निगडीत गोष्टींचा अभ्यास करणे. या पहिल्या वर्गात मोडणारी लोकं जन्मतःच भटके असतात. हल्ली गेल्या शतकापासून यांना ट्रेकरहा नवा शब्द सुद्धा मिळाला आहे. उन-वारा-पाऊस-थंडी, अगदी कशातही ही लोकं अगदी आनंदाने, जे मिळेल ते खात, कसलाही बडेजाव न मागता डोंगरदर्‍यात फिरत असतात. फिरता फिरता यांचे निरिक्षण आणि अभ्यासही सुरु असतो. घरी आल्यावर मग हे सारे ते शब्दबद्ध करतात.

दुसरा वर्ग म्हणजे एखाद्या बंद, अंधार्‍या खोलीत बसून जुनी पुराणी, मळलेली, धुळीने माखलेली, जळमटांचा स्वेटर ल्यालेली, वाळवीच्या जगण्याचा आधार बनलेली कागदपत्रे वाचणारा वर्ग. ही अंधारी खोली म्हणजे एखादे पुराभिलेखागार असू शकते किंवा त्यांचे स्वतःचे घर सुद्धा ! ही लोकं सुद्धा तहानभूक विसरून त्या कुठल्याशा कधितरी अर्धवट फाटलेल्या तर कधी शाई उडालेल्या कागदात डोकं खुपसून काहीतरी वाचत असतात. वाचता वाचता, त्याचा अन्वयार्थ लावतात, आणि मग जे वाचलंय ते शुद्ध, स्पष्ट, इतिहास क्षेत्रात फारसं खोलात न जाता वाचन करणार्‍यांसाठी अगदी सोप्या शब्दांत लिहून लोकांपुढे मांडतात.

आता कोणाला असा प्रश्न पडेल, ‘की मग यातील योग्य प्रकार कोणता’, तर यावर उत्तर एकच आहे.. दोन्हीही प्रकारांतील माणसे अतिशय महत्वाची आहेत ! कसं ? एक गोष्ट सांगतो.. वरील दोन्हीही प्रकार आपण प्रत्यक्ष रणांगणात असणारे आणि फडावर काम करणारे अशा दृष्टीने पाहूया. एकदा गंमत झाली, शिवाजी महाराजांनी सोनोपंत डबीरांचा मुलगा निळो सोनदेव यांना माहुली किल्ल्यापासून वरघाटी चाकण-इंदापूरपर्यंतचा पूर्ण कारभार तुम्ही पहावाअसं म्हटलं ! निळोपंत चपापलेच. हे काय ? ते महाराजांना म्हणाले, “महाराज, हे कामाचे दिवस आहेत. हे वतनाचे, बसून करायचे काम दुसर्‍या कोणाला तरी सांगावे. मी आपल्याबरोबर येऊन दहा लोक कामं करतील तेवढं करून किल्ला जिंकावा लागला तरी ते करीन”.. यावर महाराज निळोपंतांना म्हणाले- पंत, वतनाचा, फडावर बसून कारभार बघणे हे काम सुद्धा तितकेच थोर आहे. एकाने ते काम करावे, एकाने हे काम करावे, दोन्हीही कामे साहेब बरोबरीची आहेत असंच मानतात”.. !!

अर्थात, या गोष्टीतच प्रश्नाचं उत्तर दडलेलं आहे. पण तसं पहायला गेलं तर हेही आहे, की कोणी एक माणूस ही दोन्हीही कामे एकाच वेळी तितक्याच ताकदीने नाही करू शकत, आणि जे करु शकतात ते पुरंदरे - बेडेकर होतात !

पण कधिकधी मनात विचार येतो, मी या दोन पैकी कोणत्या प्रकारात बसतो ? माझ्या अल्पबुद्धीनुसार, दुसरा प्रकार मला जास्त जवळचा वाटतो. म्हणजे, मी अगदीच घरकोंबडा आहे असंही नाही, पण अगदी ट्रेकरम्हणावं इतकंही माझं त्या प्रकारात योगदान नाही. फारफार तर काय, आजपर्यंत केवळ १८-२० किल्ले पाहिले असतील. पण जर महाराष्ट्रातील किल्ल्यांची संख्या पाहिली तर केवळ ७-८ टक्के किल्ले मी पाहिले आहेत, एवढंच !! मला कागदपत्रांत रमायला आवडतं.. ते वाचून त्यातील नवनव्या गोष्टी शोधणं आवडतं. पण पहिल्या प्रकाराबद्दलसुद्धा मला तितकाच आदर आहे. माझे अनेक जिवाभावाचे मित्र सुट्टी मिळाली की डोंगरात पळतात, मलाही वाटतं.. पण पुन्हा सतत कागदखुणावतात, आणि नकळत पावलं वळतात ती कागदपत्रांकडेच.. अनेकदा या गोष्टीमूळे कोणी थट्टेनं किंवा कोणी खोचकपणे बोरुबहाद्दरम्हणून सुधा पदवी लावलीय, पण ती comment न समजता मी complement समजतो.. काय करणार ! आहे हे असं आहे..


© कौस्तुभ कस्तुरे । www.kaustubhkasture.in

छत्रपती शिवाजी महाराजां व्यतिरिक्त शिवाजी नाव असलेल्या व्यक्ती

शिवाजी महाराजांच्या जन्मापूर्वी ‘शिवाजी’ हे नाव प्रचलित नव्हते, वा कोणाचेही ठेवलेले आढळत नाही, महाराजांच्या जन्मानंतरही केवळ ठराविक समाजाच्या लोकांनी हे नाव ठेवले वा ठराविक समाजाच्या लोकांनी हे नाव कधिच ठेवले नाही, वगैरे अनेक गैरसमज अजाणता वा अनेकदा मुद्दाम पसरवले जातात. गेल्या काही दिवसांतही अशा प्रकारच्या पोस्ट्स-कमेंट्स आढळल्या, म्हणून सदर पोस्ट लिहीत आहे.. पुढे आपल्याला शिवपूर्वकालीन, शिवकालीन तसेच पेशवेकालीन वेगवेगळ्या समाजगटांमध्ये “शिवाजी” नाव ठेवले जाई हे दिसून येते. पुढील उल्लेखांत महाराजांच्या जन्मापूर्वीचेही उल्लेख आपल्याला सापडतील. सदर पोस्टमध्ये पुस्तकाचे नाव, लेखांक आणि वर्ष दिले आहे, त्यामूळे कोणीही व्यक्ती हे तपासू शकते..

१) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड ८ (नवीन खंड १) लेखांक १६१ मध्ये “शिवाजी बिन जैताजी मोकदम” म्हणजे पाटील हे नाव आले आहे. हे पत्र पेशवेकालीन असले तरी त्यातील शिवाजी पाटील हा माणूस निळो सोनदेव आणि आबाजी सोनदेव यांच्या काळातील म्हणजे शिवकाळातील आहे.

२) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड ८ (नवीन खंड १) लेखांक १८३ मध्ये इ.स. १७४८ च्या एका पत्रात “शिवाजीपंत” हे नाव आले आहे.

३) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड १५ (नवीन खंड २) लेखांक १२ मध्ये “शिवाजी नाईक” हे नाव आले आहे, सदर पत्र इ.स. १६८५ चे म्हणजे शिवकालीन आहे.

४) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड २१ (नवीन खंड ५) लेखांक १०४ मध्ये “शिवाजी केशव” हे नाव आले आहे. सदर पत्र इ.स. १७१८ चे म्हणजे पेशवेकालीन आहे.

५) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड ३ (नवीन खंड ८) लेखांक १६० मध्ये “शिवजीपंत” हे नाव आले असून पत्र पेशवाईतील इ.स. १७५१ चे आहे.

६) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड ३ (नवीन खंड ८) लेखांक ११० मध्ये “शिवाजी हरी” हे नाव आले असून तुळाजी आंग्र्यांचा उल्लेख असल्याने पत्र पेशवाईतील आहे.

७) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड ३ (नवीन खंड ८) लेखांक ६ मध्ये “शिवाजी शंकर” हे नाव आले असून ब्रह्मेंद्रस्वामींचे असल्याने सदर पत्र पेशवाईतील आहे.

८) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड २० (नवीन खंड ४) लेखांक २६६ मध्ये “शिवाजीपंत किटो” हे नाव दोन व्यक्तींचे (पूर्वज-वंशज) आहे. हे दोघेही छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या जन्मापूर्वीचे आहेत !

९) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड २० (नवीन खंड ४) लेखांक २८७ मध्ये “शिवाजी बापुजी” हे नाव आले असून सदर कजिया इ.स. १७३८ मधील असला तरिही हे नाव “पूर्वी होवून गेलेल्या माणसाचे” आहे, म्हणजे हा माणूस शिवकालीन आहे असं म्हणायला हरकत नाही.
\
१०) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड २० (नवीन खंड ४) लेखांक १७६ मध्ये पेशवेकालीन एका जोशीपणाच्या कजियात “सिवजी चांभार”, “सिवाजी बिन दत्ताजी कासार मेहतर” आणि “सिवजी बिन लखमाजी” ही नावे आलेली आहेत.

११) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड २० (नवीन खंड ४) लेखांक ४४ मध्ये “सिवाजी वलद तुकोजी जगताप” आणि “सिवाजी वलद जाऊजी” ही नावे आली आहेत. सदर महजर इ.स. १७२२ चा आहे.

१२) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड २० (नवीन खंड ४) लेखांक २२७ मध्ये “सिवजी पडील मोकदम” हे नाव आले असून हे पत्र इ.स. १६१७ म्हणजे शिवाजी महाराजांच्या जन्माच्याही पूर्वीचे आहे.

१३) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड २० (नवीन खंड ४) लेखांक ८७ मध्ये “सिवाजी बिन आकोजी पाटणा” हे नाव आलेले असून हे पत्र इ.स. १६४७ म्हणजे शिवाजी महाराजांच्या सुरुवातीच्या कारकीर्दीतील आहे.

१४) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड २० (नवीन खंड ४) लेखांक २४७ मध्ये “सिवाजी महादजी गोसावी मोरगावकर” हा उल्लेख असून पत्र इ.स. १६७९ चे आहे. लेखांक २४९ मध्येही “सिवाजीगोसावी मोरेश्वरकर” हा उल्लेख आला आहे. दोन्हीही पत्रे शिवकालीन आहेत.

१५) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड २० (नवीन खंड ४) लेखांक २४८ मध्ये “सिवाजी गोसावी वलद गणेशभट” हा उल्लेख असून पत्र इ.स. १६८२ चे म्हणजे शिवकालीन आहे.

१६) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड २० (नवीन खंड ४) लेखांक २५ मध्ये “सिवाजी सेडगे” हे नाव आले असून पत्र इ.स. १६८७ चे म्हणजे शिवकालीन आहे.

१७) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड १८ (नवीन खंड   ) लेखांक ३९ मध्ये “सिवाजी मुद्गल पुरंधरे” हे नाव आले असून पत्र इ.स. १६९७ चे म्हणजे शिवकालीन आहे.

१८) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड १८ (नवीन खंड   ) लेखांक २३ मध्ये “सिवाजी कुलकर्णी” हे नाव आले असून पत्र राघो बल्लाळ अत्रे, मोरोपंत पेशवे यांचे उल्लेख असल्याने शिवकालीन आहे.

१९) मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने खंड १८ (नवीन खंड   ) लेखांक ७ मध्ये “सिवाजी भोईटे” हे नाव आले असून पत्र इ.स. १६३९ चे म्हणजे शिवाजी महाराजांच्या बालपणीच्या काळातील आहे.

२०) शिवचरित्र साहित्य खंड १, लेखांक ४४ मध्ये “सिवाजी वैद” हे नाव आले आहे.

२१) शिवचरित्र साहित्य खंड ५, लेखांक ९५९ मध्ये इ.स. १७१० च्या कागदात “सिवाजी महाजन” हे नाव आहे.

२२) शिवचरित्र साहित्य खंड ५, लेखांक ८४१ च्या कागदात “सिवाजी बावाजी अत्रे” आणि “सिवाजी गोविंद अत्रे” ही नावे आहेत.

२३) शिवचरित्र साहित्य खंड ५, लेखांक ९५८ मध्ये इ.स. १६८८ च्या कागदात “सिवाजी नारायण देसापांडिये”, “सिवाजीबिन परसोजी चौगुला” तसेच “सिवाजी कोनेर देसकुलकर्णी” ही नावे आहेत.

२४) शिवचरित्र साहित्य खंड ५, लेखांक ७८८ मध्ये इ.स. १६७१ च्या कागदात “सिवाजी गोपाल” आणि “सिवाजी जेधे” ही नावे आहेत.

२५) शिवचरित्र साहित्य खंड ५, लेखांक ८४३ मध्ये इ.स. १६८५ च्या कागदात “सिवाजी जाधव” हे नाव आहे.

२६) शिवचरित्र साहित्य खंड ५, लेखांक ७९० मध्ये इ.स. १६१४ च्या कागदात “सिवाजी त्रिमल” हे नाव आले आहे. हे पत्र शिवाजी महाराजांच्या जन्मापूर्वीचे आहे.

२७) शिवचरित्र साहित्य खंड ५, लेखांक ९५८ मध्ये इ.स. १६८८ च्या कागदात “सिवाजी बाबदेऊ देसपांडिये” हे नाव आलेले आहे. हा कागद शिवकालीन आहे.

२८) शिवचरित्र साहित्य खंड ५, लेखांक ९५६ मध्ये इ.स. १७१० च्या कागदात “सिवाजी माहाजन” हे नाव आहे.

२९) शिवचरित्र साहित्य खंड ५, लेखांक ९३२ मध्ये इ.स. १६७३ च्या कागदात “सिवाजी यमाजी सटवे” हे नाव आले असून कागद शिवकालीन आहे.

३०) शिवचरित्र साहित्य खंड ५, लेखांक ८३४ मध्ये इ.स. १६९५ च्या कागदात “शामजी वलद सिवाजी देसपांडिये” हे नाव आले आहे, तसेच याच कागदात “सिवाजी येकनाथ” हे सुद्धा नाव आलेले आहे.

३१) शिवचरित्र साहित्य खंड ८, लेखांक ५ मध्ये इ.स. १५३२ च्या कागदात “सिवजी गाडवे” हे नाव आले आहे, सदर कागद तर शिवाजी महाराजांच्या जन्मापूर्वी ९८ वर्षे जुना आहे.

३२) शिवचरित्र साहित्य खंड ८, लेखांक ३५ मध्ये इ.स. १७३७ च्या कागदात “सिवजी हरि” हे नाव आहे.

३३) शिवचरित्र साहित्य खंड ८, लेखांक ८४ मध्ये इ.स. १६७५ च्या कागदात “सिवाजी त्रिंबक” हे नाव आले असून कागद शिवकालीन आहे.

*टीप : “सिवजी / सिवाजी” असे अनेक ठिकाणी लिहीलेले आढळेल, ते “शिवाजी” नाही असा लहान मुलांसारखा प्रश्न मनात उद्भवल्यास प्रथम शिवकालीन भाषेचा अभ्यास करावा ही नम्र विनंती.. बहुत काय लिहीणे ?

- © कौस्तुभ कस्तुरे  |  इतिहासाच्या पाऊलखुणा

रामचंद्रपंतांच्या "आज्ञापत्रातील" गडकोट !

गडकोट म्हणजे काय ? छत्रपती शिवाजी महाराजांपासून "अमात्य"पदी असलेल्या रामचंद्रपंतांनी आपल्या "आज्ञापत्र" या अमूल्य ग्रंथात काय म्हटलंय पहा. रामचंद्रपंतांचे हे शब्द म्हणजे प्रत्यक्ष शिवाजी महाराजांचीच नीती आहे. पंत स्वतः महाराजांच्या हाताखाली तयार झालेले. आज्ञापत्रात पुढील उल्लेख पाहिल्यावर 'गड-कोटाचे' महत्व लक्षात येते. 

बखरीतील गोष्टी, भाग ६ : श्रीमंत नानासाहेब पेशव्यांची स्वामिनिष्ठा

आपले सरदार, विशेषतः पंतप्रधान आपल्या आज्ञेत आहेत का नाही याची एक दिवस परिक्षा घ्यावी असे वाटून थोरल्या शाहू महाराजांनी नानासाहेबांना दहा हजार फौज घेऊन सातार्‍यात भेटीला बोलावले. महाराजांचा हुकूम आला महणून नानासाहेबही हातातली कामे टाकून ताबडतोब सातारा मुक्कामी येण्यास निघाले. नानासाहेब खरंच फौजेनिशी येत आहेत हे पाहून शाहूराजांनी पुन्हा प्रश्न केला की पंतप्रधान इतकी फौज घेऊन कशाकरीता येत आहेत ?”..